czorten stupaCzorten w pobliżu osady Pangboche w Khumbu. Po lewej, w głębi pod chmurami, Lhotse. Po prawej, dwa kilometry niższa od Lhotse, Ama Dablam.


Gdzie zobaczymy stupy czy czorteny (stupa to słowo sanskryckie, czorten - tybetańskie), możemy  być pewni, że albo jesteśmy na ziemiach zamieszkanych przez buddystów, albo że tędy właśnie prowadziły szlaki handlowe lub pielgrzymkowe do i z Tybetu. Czorteny oswajają teren, czyniąc wielodniowe wędrówki bezludnymi szlakami bardziej przyjaznymi. Przy okazji stanowią świetne punkty orientacyjne. Strzegą zwierząt na wysoko położonych pastwiskach. W Himalajach powszechnie wznosi się niewielkie stupy nad bramami wejściowymi do wiosek. Każdy wchodzący do osady może dzięki nim zostawić złe moce przed wsią, a i uzyskać błogosławieństwo podczas przechodzenia pod namalowaną na stropie bramy mandalą.  Wewnątrz najstarszych stup, wznoszonych w środkowych Indiach już w III w. n.e., przechowywano prochy buddyjskich mistrzów i nauczycieli. Początkowo budowle, choć nierzadko imponowały rozmiarami, prezentowały się pod względem artystycznym raczej skromnie. Dopiero z czasem zyskały na skomplikowanej symbolice i bogactwie zdobień. W niszach wewnątrz niektórych stup przechowuje się także malowidła, takie których dotknął już ząb czasu – świętych przedmiotów nie wolno wyrzucać.


markhavalleychorten003

Czorteny w Dolinie Markhy. Ladakh.


 

Sama forma budowli jest ściśle związana z buddyjską kosmologią - obrazuje strukturę świata. Gdybyśmy mogli spojrzeć na stupę z góry zauważylibyśmy, że jest wzniesiona na planie mandali. Patrząc z boku natomiast: kwadratowa baza stupy symbolizuje element ziemi, główna część budowli - kopuła - element wody, pionowa sekwencja, dziesięciu zazwyczaj, poziomych pierścieni to element ognia a zarazem przedstawienie kolejnych etapów na drodze do nirwany. Półksiężyc i słońce na czubku stupy związane są z elementem powietrza. Oczywiście czorteny budowane wysoko w górach, wznoszone wyłącznie z kamienia, nie są aż tak zdobne. Zachowują jednak choćby zarysy poszczególnych elementów tradycyjnej "pełnowymiarowej" stupy.
Najsłynniejsze stupy Nepalu to znajdujące się w Kathmandu Svayambunath (początki ok. 460 r. n.e.) i Boddhnath (XVII w.).


bouddhanath001
Stupa Boddhnath w Kathmandu.